หากคุณเดินทางมาที่คลองบางมดในวันนี้ คุณอาจพบผู้หญิงคนหนึ่งที่พรั่งพร้อมด้วยรอยยิ้มและความมุ่งมั่น ครูมีนา – ยุวดี เรืองพานิช ผู้จุดประกายให้ตลาดมดตะนอย คลองบางมด กลับมามีชีวิตชีวาอีกครั้ง จากคลองที่เงียบเหงาสู่พื้นที่แห่งการเรียนรู้และการท่องเที่ยวที่เต็มไปด้วยสีสัน
ครูมีนาเกิดและเติบโตที่คลองบางมด เคยเห็นยุคทองของสวนส้มบางมดในอดีต และเห็นความเปลี่ยนแปลง คนในชุมชนอยู่กันแบบต่างคนต่างอยู่ ไม่ค่อยพูดคุยกัน หน้าบ้านที่เคยมีเรือวิ่งกลับเงียบไป กลายเป็นหลังบ้านเพราะมีถนนเข้ามาแทน ครูมีนารู้สึกว่าแม้คลองจะสวย แต่คนไม่ค่อยเดินริมคลอง เพราะตอนกลางคืนนั้นมืดและอันตราย
เธอจบการศึกษาจากคณะมนุษยศาสตร์ สาขาวิชาสารสนเทศศาสตร์และบรรณารักษศาสตร์ (Information Science and Library Science) มหาวิทยาลัยรามคำแหง จึงเอาความรู้ด้านไอทีมาใช้ในการทำงาน ประกอบกับหัวใจที่รักในงานศิลปะและความคิดสร้างสรรค์ จึงเริ่มต้นจากการงานสกรีนของขวัญขายทางออนไลน์ ทำเว็บไซต์ของตัวเอง ระหว่างนั้นก็ทำงานอยู่ที่บ้านและเลี้ยงลูกไปด้วย จนเวลาผ่านมาหลายสิบปี ปัจจุบันนี้เธอผันตัวมาทำงานชุมชนเต็มตัวหลังถูกชวนร่วม “บางมดเฟส” ครั้งแรกในปี พ.ศ. 2560
เริ่มต้นจากการจัดทริปปั่นจักรยาน และถูกชักชวนให้นำงานศิลปะของเด็กๆ ซึ่งครูมีนาช่วยสอนที่มัสยิดนูรุลหุดาอยู่แล้ว) มาจัดแสดงและจำหน่าย ทำให้เริ่มเห็นศักยภาพของพื้นที่ริมคลองบางมดอีกครั้ง หลังจากจบงานบางมดเฟสครั้งแรก เธอเริ่มลงพื้นที่ชวนชาวบ้านทีละบ้าน พร้อมริเริ่มออกแบบกิจกรรมให้ชาวบ้านมีส่วนร่วม ตั้งแต่ปีพ.ศ. 2561 กิจกรรมแรกที่จัดเป็นกิจกรรมที่ครูมีนาทำขายอยู่แล้ว เช่น การระบายสีพวงกุญแจ พร้อมทำระบบคูปองอาหารให้นักท่องเที่ยวได้จับจ่ายใช้สอยเพิ่มเติม และได้รับผลตอบรับที่ดีเกินคาด เมื่อนักท่องเที่ยวทยอยมาจนเต็มทุกทริป นั่นคือจุดเริ่มต้นที่ทำให้ทุกคนเห็นว่า “ชุมชนสามารถสร้างรายได้จากสิ่งที่พวกเขามี”
เมื่อโควิดระบาด ครูมีนาปรับตัวด้วยการขยายเวิร์กช็อปงานศิลปะที่บ้าน จากเปิดรับเดือนละครั้งเป็นทุกสัปดาห์ และสร้างทีมเยาวชนจากเด็กในชุมชนที่หยุดเรียนมาเป็นเจ้าหน้าที่คอยดูแล เนื่องจากมีการเรียนรู้จากบทเรียนในอดีต ที่ทำให้ชาวบ้านมุ่งเน้นแต่รายได้จนขาดความมีน้ำใจ จึงยอมลดกิจกรรมบางอย่างเพื่อให้เหลือแต่คนที่ตั้งใจจริง โควิดช่วยให้เกิดความสมดุลนี้โดยบังเอิญ ที่สำคัญคือช่วงนี้เองที่ทำให้เธอค้นพบว่า การท่องเที่ยวต้องไม่เพียงสร้างเงินเท่านั้น แต่ต้องคำนึงถึงสิ่งแวดล้อมด้วย
จากแรงบันดาลใจผ่านโครงการ Co-creating Bang Mot Urban Green-Blue Community Tourism for Resilient Bangkok ภายใต้โปรแกรม Catalyzing City Resilience Solutions Program จึงเกิดแนวคิดอยากพัฒนาและยกระดับการท่องเที่ยวคาร์บอนต่ำในพื้นที่คลองบางมด นำร่องร่วมกับผู้ประกอบการ (SMEs) ในพื้นที่ริมคลองบางมด
ครูมีนามองว่า การท่องเที่ยวที่มีนักท่องเที่ยวจำนวนมากจะนำมาซึ่งมลพิษ เช่น ขยะ แม้จะได้รายได้ดีก็ตาม จึงรปรับรูปแบบการท่องเที่ยวให้เป็น “จำนวนกิจกรรมน้อยลงแต่มีคุณภาพ” เพื่อลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม และให้รายได้ยังคงเดิม เหมาะสมกับพื้นที่ที่มีจำกัด ในที่สุด ครูมีนาได้พาชุมชนเดินหน้าสู่การท่องเที่ยวแบบลดคาร์บอน โดยพัฒนาเวิร์กช็อปใช้สีธรรมชาติจากใบไม้ท้องถิ่น และลดการใช้พลาสติกแบบค่อยเป็นค่อยไป เริ่มจากสิ่งที่เข้าใจง่ายและทำได้จริง อาทิ การเลือกทำเวิร์กช็อปที่ไม่ปล่อยความร้อน (ไม่ใช้แก๊ส ไม่ใช้ไฟฟ้า) เช่น แต่งหน้าขนมปัง ระบายสีแก้ว/จาน นอกจากนี้ครูมีนาเริ่มศึกษาเรื่องการลดคาร์บอนจากการทำอาหาร (เตาไฟฟ้าเทียบกับเตาแก๊ส) สิ่งที่ครูมีนาทำ สร้างแรงกระเพื่อมให้ชาวบ้านเริ่มเข้าใจเรื่องการแยกขยะมากขึ้น
การเปลี่ยนแปลงต้องค่อยเป็นค่อยไป เพราะถ้าตึงเกินไปชาวบ้านจะปรับตัวไม่ทัน เธอเชื่อว่า “การท่องเที่ยวที่ดีควรเน้นคุณภาพมากกว่าปริมาณ” เพื่อให้คลองบางมดสวยงามอย่างยั่งยืน
หลายคนที่ได้มาเยือนที่บ้านมุมิน Workshop Art หรือบ้านของครูมีนา ต่างประทับใจในความร่มรื่นและสนใจต้นไม้ในพื้นที่รอบบ้าน เกิดแรงบันดาลใจและอยากกลับไปปลูกต้นไม้เพิ่มที่บ้าน ยิ่งทำให้เห็นชัดเจนว่า ทุกคนต้องการพื้นที่สีเขียว และต้องการอากาศที่สะอาด เธอเชื่อว่า ทิศทางคาร์บอนต่ำจะได้รับการยอมรับ เพราะผู้คนเห็นผลกระทบของมลพิษ เช่น ฝุ่น PM 2.5 ชัดเจนขึ้น
ครูมีนามองไกลไปถึงการสร้างเยาวชนรุ่นใหม่ที่กำลังเติบโตเป็นกำลังสำคัญของคลองบางมด ให้กลายเป็นผู้นำชุมชน โดยฝึกให้ทดลองเป็นเจ้าของกิจการ เป็นผู้ประกอบการ และเป็นไกด์เยาวชน ให้เด็กๆ ออกแบบกิจกรรมและบริหารงานด้วยตัวเอง เธอใช้หลัก “เข้าใจจุดแข็งของแต่ละคน” เพราะบางคนมีความคิดสร้างสรรค์ บางคนเก่งการจัดการ นอกจากเข้าใจคนแล้ว ต้องเลือกคนให้เหมาะสมกับงานด้วย เพราะมากกว่าการลงไปสอนเอง สิ่งที่สำคัญที่สุดคือ การบริหารจัดการภาพรวมและมอบหมายงาน เพื่อช่วยไม่ให้งานหยุดชะงักและสร้างความยั่งยืน
ทุกวันนี้มีเด็กๆ กว่า 10 ชีวิต ซึ่งกำลังศึกษาระดับชั้นประถมศึกษาปีที่ 3 – 5 มีเยาวชนที่กำลังเรียนต่อในระดับมหาวิทยาลัย จำนวน 5 คน และมีคนรุ่นใหม่ที่จบมหาวิทยาลัย สำหรับคนที่กำลังอยู่ในวัยทำงาน ครูมีนาชี้แนะแนวทางในการทำงานแก่พวกเขา เพื่อให้เขาได้เรียนรู้ มีประสบการณ์ และเข้าใจระบบการทำงานในองค์กร ก่อนจะกลับมาช่วยงานชุมชนอย่างจริงจัง
ครูมีนาไม่ใช่แค่ครูสอนศิลปะ แต่เธอคือผู้สร้างแรงบันดาลใจที่พิสูจน์ว่า การเริ่มต้นจากความรักในถิ่นฐานและความมุ่งมั่นเล็กๆ สามารถเปลี่ยนชุมชนให้กลายเป็นแบบอย่างของการพัฒนาที่ยั่งยืนได้อย่างแท้จริง
เจ้าของเรื่อง
ยุวดี เรืองพานิช (ครูมีนา)
ผู้เขียน
วิไลวรรณ ประทุมวงศ์
บรรณาธิการ
นันทนา พวงนาค
ภาพ
บ้านมุมิน Workshop Art, www.thaihealth.or.th, 3C Project
