เนื่องจากพื้นที่ในเขตบางมดและบางขุนเทียนอยู่ติดทะเล ทำให้มีช่วงที่น้ำเค็มจากทะเลไหลเข้ามาเจอกับน้ำจืดจากแม่น้ำ ลำคลอง หรือแหล่งน้ำบนฝั่ง บริเวณที่ทั้งน้ำจืดกับน้ำเค็มมาผสมกัน ชาวบ้านมักเรียกว่า น้ำลักจืดลักเค็มหรือน้ำสองใจ แต่หลายคนอาจคุ้นกับคำว่า น้ำกร่อย มากกว่า
เพราะเป็นดินแดนสุดพิเศษจึงมีพืชเฉพาะถิ่นสุดมหัศจรรย์หลายชนิดที่ทั้งกินได้และรสชาติดี มีสรรพคุณทางอาหารและยา ที่สำคัญคือ ทนสภาพน้ำเค็ม น้ำกร่อย โตไวตามธรรมชาติที่ดีไม่ถูกรุกราน ขยายพันธุ์ง่ายแบบไม่ต้องดูแลมาก เช่น ชะคราม โกงกาง ขลู่ เบญจมาศน้ำเค็ม พังกาหัวสุม ผักเบี้ยทะเล ลำแพน แม้ปัจจุบันพืชท้องถิ่นเหล่านี้ถูกลืมไปหรือไม่นิยมนำมารับประทานแล้ว เนื่องจากมีทางเลือกในการบริโภคมากขึ้นในปัจจุบัน แต่ครูแหม่ม อรัญญา ฤกษ์งาม ยังคงอนุรักษ์ภูมิปัญญาในการทำประกอบอาหารจากพืชป่าชายเลนไว้ พร้อมเปิดครัวครูแหม่มให้ดูว่าต้องเลือกและจัดการอย่างไรถึงจะดึงความสดอร่อยของพืชแต่ละชนิดออกมาได้ พร้อมเคล็ดลับความอร่อยที่ใครลองชิมแล้วก็ต้องติดใจ และนำไปทำเป็นเมนูใดได้บ้าง
ชะครามเป็นพืชล้มลุกในท้องถิ่นป่าชายเลน ใบเป็นเส้นเล็กฝอยสีเขียว มีทั้งสีเขียวสดและสีเขียวอมม่วง ในฤดูแล้งเมื่อต้นแก่ใบจะเป็นสีแดงหรือสีแดงอมม่วงอ่อนๆ ใบเรียวกลม อวบน้ำ หนา เจริญเติบโตได้ดีในบริเวณน้ำกร่อยและป่าชายเลน ขึ้นตามที่ราบโล่งที่เป็นดินเลน ทนแสง ทนต่อความเค็มของดินได้ดี ขยายพันธุ์ง่ายและมีปริมาณมาก
โกงกางใบเล็กและโกงกางใบใหญ่เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่ ชอบขึ้นในบริเวณที่เป็นดินเลน และมักจะขึ้นอยู่ในบริเวณติดริมแม่น้ำ ใบมนค่อนไปทางรูปหอก ปลายใบแหลมหรือเป็นติ่งแข็งเล็กๆ ใบสีเขียวและเรียบเกลี้ยง
ขลู่เป็นพืชไม้ล่างของป่าชายเลน ขึ้นเป็นพุ่มรวมตัวกันเป็นกอ แตกกิ่งก้านมาก ชอบขึ้นตามริมน้ำ โดยเฉพาะที่น้ำเค็มท่วมถึง ขยายพันธุ์ง่าย ใบอ่อนมีขน ขอบใบหยัก มีกลิ่นหอมฉุน ใบสดกับใบตากแห้งกลิ่นจะไม่เหมือนกัน ใบแห้งมีกลิ่นหอม ใบสดมีกลิ่นฉุน
ควรดื่มชาใบขลู่ในปริมาณที่พอเหมาะสมควรต่อวัน ประมาณ 1 – 2 แก้วต่อวัน ดื่มระหว่างมื้ออาหาร และไม่ดื่มชาที่เหลือค้างคืน และควรเก็บชาขลู่ใบแห้งในภาชนะทึบแสงและปิดสนิท เพื่อกันการสลายตัวของสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพ และป้องกันเชื้อราเนื่องจากความชื้น
ครูแหม่ม อรัญญา ฤกษ์งาม ครูชำนาญการพิเศษ โรงเรียนคลองพิทยาลงกรณ์ สังกัดสำนักงานเขตบางขุนเทียน ได้นำวิชาความรู้จากวิชาเอกคหกรรมศาสตร์ มาสอนเด็กๆ ให้ได้รับทั้งความรู้ มีประสบการณ์จากการลงมือทำอาหารจากพืชน้ำลักจืดลักเค็ม ที่สำคัญคือได้ต่อยอดพืชป่าชายเลนออกมาเป็นผลิตภัณฑ์จำหน่ายเป็นการฝึกเด็กๆ ให้มีอาชีพจากพืชท้องถิ่นชายทะเลบางขุนเทียน จากความเชี่ยวชาญของครูแหม่มทำให้ได้รับรางวัลมากมายโดยเฉพาะด้านสิ่งแวดล้อม เช่น รางวัลครูแกนนำ โรงรียนสร้างสรรค์ สิ่งแวดล้อมเฉลิมพระเกียรติ 3 ปีซ้อน (โครงการจัดขึ้นทุก 2 ปี) แม้ครูแหม่มใกล้เกษียณอายุราชการครูแล้ว แต่ยังไม่หยุดให้ความรู้ เป็นวิทยากรภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสิ่งแวดล้อมและผลิตภัณฑ์จากป่าชายเลน
เจ้าของเรื่อง
อรัญญา ฤกษ์งาม (ครูแหม่ม)
ผู้เขียน
นันทนา พวงนาค
บรรณาธิการ
นันทนา พวงนาค, วิไลวรรณ ประทุมวงศ์
ภาพ
อรัญญา ฤกษ์งาม (ครูแหม่ม), ปพิชญา เสนานุรักษ์วรกุล
ข้อมูลอ้างอิง
หนังสือชะครามและหนังสือชาใบขลู่สมุนไพรในป่าชายเลน โดยอรัญญา ฤกษ์งาม